CZY MOŻNA USTRZEC SIĘ OSTEOPOROZY?
Osteoporoza to choroba układu kostnego (szkieletu) charakteryzująca się obniżoną wytrzymałością kości, co zwiększa ryzyko ich złamań. Osteoporoza stanowi istotny problem społeczny. Rozwija się latami, nie dając żadnych objawów. Nie mamy o niej pojęcia, dopóki zwykły upadek nie zakończy się poważnym złamaniem. Osteoporoza należy do częstych chorób na całym świecie. Powyżej 50 roku życia stwierdza się ją u co trzeciej kobiety i co ósmego mężczyzny. Jej częstość z wiekiem wzrasta.
Osteoporozę potocznie określa się jako chorobę, w której „jest za mało kości w kości”. Ubytek masy kostnej prowadzi do upośledzenia budowy blaszek kostnych, wtedy u osób chorych wystarczy niewielki uraz, by doszło do złamania. Osteoporoza może być przyczyną złamania szyjki kości udowej, trzonów kręgów kręgosłupa, przedramienia, żeber, miednicy. Zniszczenie kości może być tak wielkie, że występują tzw. złamania samoistne np. przy gwałtownych ruchach chorego. Tak poważne urazy jak złamanie kręgosłupa i kości udowej często prowadzą do trwałego kalectwa i unieruchomienia chorych w łóżku. W przypadku osób starszych powyżej 70 roku życia złamania te mogą prowadzić do zgonu (25% przypadków). W zaawansowanej osteoporozie chory odczuwa ból, który przeważnie dotyczy pleców lub stawów. Zwykle bóle te kojarzymy z innymi dolegliwościami np. zapaleniami stawów, korzonków, a osteoporoza rozwija się dalej. Szczególnie narażone na osteoporozę są kobiety w okresie menopauzy (około 25% kobiet powyżej 50 roku życia), ale dotyka ona również mężczyzn tylko rzadziej i w późniejszym wieku. Zagrożone mogą być również szybko rosnące dzieci, kobiety w ciąży, karmiące piersią.
Co wpływa na naszą masę kostną?
Czynniki genetyczne (każdy ma zaprogramowaną gęstość kości), hormony, czynniki środowiskowe, przewlekłe choroby, zażywanie leków.
Podstawowym składnikiem tkanki kostnej jest wapń (Ca). Ważne jest by spożywać odpowiednią ilość wapnia- w młodości pozwala on na zwiększenie mineralizacji kości, a w późniejszym wieku spowalnia
utratę ich masy. Za odpowiednią ilość uważa się spożywanie ok. 1000 do 1200 mg wapnia dziennie. Tkanka kostna to podpora organizmu i magazyn z którego czerpany jest wapń i fosfor gdy jest ich za mało w produktach żywnościowych.
Wapń organiczny- dobrze przyswajalny przez kości występuje w skórce warzyw i owoców, w jajkach, otrębach, kiełkach pszenicy, orzechach, świeżym i kwaśnym mleku, serze (np. kubek jogurtu czy kefiru lub plasterek sera to ok. 300 mg wapnia).
Wapń nieorganiczny trudno przyswajalny- w pasteryzowanym mleku, w preparatach syntetycznych. Zawartość wapnia we krwi jest stała nawet w ostatnim stadium osteoporozy we krwi jest 99% normy wapnia (to reakcja obronna organizmu) żeby wyrównać poziom we krwi wapń pobierany jest z kości i wtedy obniża się masa kostna.
W przyswajaniu wapnia decydującą rolę odgrywa witamina D, która tworzy się w skórze pod wpływem światła słonecznego. W pogodny dzień wystarcza 15 min. przebywania na słońcu, by pokryć jej dobowe zapotrzebowanie. Zimą dobrym źródłem witaminy D jest żółtko jaj, łosoś czy wątróbka. Witamina D3 ułatwia wchłanianie wapnia z jelit i magazynowanie go w kościach. Preparaty zawierające wapń i witaminę D stosuje się w profilaktyce osteoporozy i złamań kości. Najlepiej jednak spożywać produkty naturalne zawierające wapń i witaminę D.
Wszystkie kobiety w ciąży, a następnie karmiące piersią powinny pamiętać o wapniu jako o podstawowym składniku diety. Karmienie piersią nie zwiększa ryzyka osteoporozy u kobiet będących na diecie bogatej w wapń, natomiast u kobiet z niedoborem tego pierwiastka prowadzi do utraty masy kostnej podczas laktacji (dziecko otrzymuje tyle wapnia ile potrzebuje, ale z rezerw organizmu matki) a w późniejszym wieku szybkiego rozwoju osteoporozy.
Czynniki ryzyka wystąpienia osteoporozy:
- Występowanie osteoporozy w rodzinie oraz złamań kości. (zwłaszcza kości udowej)
- Przebyte złamania kości.
- Wiek powyżej 65 lat
- Płeć żeńska (w okresie menopauzy lub po niej)
- Szczupła budowa ciała, niska masa ciała (poniżej 58 kg)
- Zaburzenia hormonalne
- Dieta uboga w wapń i witaminę D
- Palenie papierosów
- Nadużywanie alkoholu
- Brak aktywności fizycznej (siedzący tryb życia)
- Nieprawidłowe sposoby odchudzania
- Choroby przewlekłe (cukrzyca, przewlekła niewydolnoć nerek, reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekłe choroby wątroby, jelit trzustki, nowotwory, jadłowstręt psychiczny) oraz inne przebiegające z zaburzeniami równowagi i widzenia.
- Przewlekłe przyjmowanie leków (leki nasenne i uspokajające, leki przeciwdrgawkowe, korty-kosterydy, przeciwnowotworowe).
Gdy współistnieją przynajmniej trzy z wyżej wymienionych czynników ryzyka osteoporozy należy wykonać badania.
Metody diagnostyczne osteoporozy:
Wywiad z oceną czynników ryzyka osteoporozy, badanie kliniczne, wykonanie badań laboratoryjnych badania RTG w celu oceny zmian w obrębie szkieletu (analiza klasycznych zdjęć odcinka piersiowo- lędźwiowego kręgosłupa) , badanie densytometryczne (gęstości kości- BMD), badanie markerów biochemicznych przebudowy tkanki kostnej. Praktycznie najważniejsza jest ocena ryzyka złamań- jako głównego zagrożenia w osteoporozie..
Czynniki ryzyka złamań kości:
- Wiek, im człowiek starszy tym mniejsza wytrzymałość kości
- Wywiad rodzinny (predyspozycje do złamań w rodzinie)
- Złamania w wywiadzie ( pierwsze złamanie kręgu kręgosłupa czterokrotnie zwiększa ryzyko kolejnego złamania kręgu)
- Predyspozycje do upadków
Złamania kręgów są najwcześniej i najczęściej występującym następstwem osteoporozy dotykającym dużą grupę kobiet po menopauzie. Większość tych złamań nie daje żadnych objawów ale ich konsekwencje są poważne. Następstwa złamań kręgów to: bóle pleców i upośledzenie sprawności ruchowej, zniekształcenie sylwetki (obniżenie wzrostu, zgarbienie), ryzyko dalszych złamań prowadzących nawet do zgonu.
Złamanie szyjki kości udowej- Wymaga natychmiastowego zabiegu operacyjnego. Chorzy wymagają opieki pielęgnacji i rehabilitacji. Znaczna część chorych nie wraca już do samodzielnej egzystencji, a co czwarty chory nie przeżywa
pierwszego roku po złamaniu. Przyczynami zgonu są powikłania zakrzepowo- zatorowe, ze strony układu krążenia i oddechowego, odleżyny.
W profilaktyce osteoporozy bardzo ważna jest dieta dostarczająca odpowiedniej ilości wapnia i witaminy D, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, eliminacja czynników szkodliwych (papierosów, alkoholu), oraz codzienna aktywność fizyczna. Ruch korzystnie wpływa na utrzymanie masy kostnej, sprawności fizycznej.
U chorych na osteoporozę zapobieganie upadkom jest najskuteczniejszą formą profilaktyki (bo 90% złamań kości występuje wskutek upadku. W domu chorych należy wyeliminować nierówne śliskie powierzchnie, przeszkody na podłodze, zapewnić bezpieczne poruszanie się.
W leczeniu osteoporozy stosuje się leki hamujące niszczenie kości i stymulujące jej tworzenie oraz wspomagające jak wapń i witamina D. Kryterium oceny skuteczności leczenia jest zmniejszenie liczby nowych złamań.
Leczenie złamań- zabiegi operacyjne leki rehabilitacja i pielęgnacja. Chorzy powinni wykonywać ćwiczenia korygujące postawę ciała- wyprostne, rozluźniające, wzmacniające mięśnie oddechowe. Należy unikać ćwiczeń wymagających zgięcia i rotacji kręgosłupa. Chorzy mogą przenosić przedmioty niezbyt ciężkie w plecaczku, wózku na kółkach lub równomiernie w obu rękach jak najbliżej tułowiu przy wyprostowanych plecach. Przygotowywanie posiłków, mycie powinno wykonywać się w pozycji siedzącej. Zaleca się spanie na materacu sprężystym nie zapadającym się pod ciężarem ciała.
W przeciwdziałaniu osteoporozie może być pomocna skorupka zwykłego jajka- jest ona dobrym źródłem wapnia, ponieważ jej skład jest podobny do składu kości i zębów. Zawiera węglan wapnia i mikroelementy. Można stosować skorupkę jajka w następujący sposób:
Zanurzyć ją na 5 min we wrzątku. Pozostawić do wyschnięcia a następnie zmielić w maszynce do kawy. Używać od 0,5 do 1 grama dziennie. Można ją spożywać z kaszami i twarogiem. Kurację profilaktycznie wystarczy przeprowadzać dwa razy do roku np. w lutym i listopadzie przez cały miesiąc codziennie.