Dziedzictwo kulturowe w naszym regionie

LYSKI

Lyski to miejscowość położona w odległości 11 km na zachód od Rybnika, będąca siedzibą gminy, do której należą sołectwa : Sumina, Zwonowice, Bogunice, Adamowice, Nowa Wieś, Dzimierz, Pstrążna, Żytna i Raszczyce. Same Lyski liczą 1860 mieszkańców, natomiast obszar całej gminy jest zamieszkiwany przez ponad 9000 osób.

Gmina Lyski leży w północno zachodniej części Wysoczyzny Gaszowickiej, należącej do Płaskowyżu Rybnickiego w okolicy krajobrazowo bardzo pięknej i urozmaiconej.

Część gminy wchodzi w skład kompleksu parku krajobrazowego Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich.

Miejscowość Lyski jako osada istniała już na pewno w początkowych latach XIII wieku, a z dużym prawdopodobieństwem wiek tej osady jest jeszcze wcześniejszy. Od początku swego istnienia Lyski należały do książąt raciborskich. Na przełomie XIII i XIV wieku wieś przyjęła osadnictwo na prawie niemieckim oraz stała się tzw. wolnym sołectwem, które utrzymało się do XIX wieku.

Nazwa Lyski najprawdopodobniej wywodzi się od charakterystycznego zadrzewienia występującego na tych terenach. W narzeczowej postaci słowem “lyski” określano drzewa leszczyny ( “orzech lyskowy”), czyli po prostu orzechy laskowe, lub też zagajnik leszczynowy.

KOŚCIÓŁ i PARAFIA W LYSKACH

Kościół i parafia w Lyskach po raz pierwszy są źródłowo wzmiankowane w latach 1335 1342.

Jednak można przyjąć, ż pierwszy kościół w Lyskach mógł powstać wcześniej, gdyż kościoły parafialne, które w wiekach średnich posiadały duży zasięg, z reguły sięgają do czasu istnienia danej wsi na dawnym prawie polskim, czyli powstawały jeszcze w okresie przed akcją osadniczą na prawie niemieckim, a to miało miejsce w pierwszej połowie XIII wieku. Do tego typu kościołów parafialnych należał pierwszy kościół w Lyskach, który istniał już wtedy zanim Lyski przeniesiono na ustrój prawa niemieckiego.

Najstarszy zachowany opis kościoła w Lyskach pochodzi z protokołu wizytacyjnego z 1652 roku, w którym m. in. napisano, że kościół jest drewniany z przylegającą do nawy dzwonnicą, a patronką kościoła jest św. Małgorzata. Kościół ten spłonął w pożarze w 1669 roku. Nowy kościół również drewniany w miejscu zniszczonego poprzednio pożarem, został wybudowany w 1672 roku. Ten kościół przetrwał w Lyskach przez ponad 230 lat. W latach swego istnienia mógł pomieścić do 800 osób, natomiast na niedzielne msze przychodziło około 1800 2000 osób przez co wewnątrz panował duży ścisk a większość parafian pozostawała na zewnątrz poza kościołem. W 1870 roku zawiązał się komitet budowy nowego kościoła, którego zadaniem było m. in. zbieranie funduszy. Jako miejsce pod budowę obrano dotychczasową zagrodę plebańską. Kamień węgielny pod budowę nowego kościoła położono w dniu 01.05.1904 roku, natomiast odbiór gotowego kościoła miał miejsce w dniu 06.04.1906 roku, zaś jego poświęcenie w dniu 13.05.1906 roku. Kościół ten istnieje po dzień dzisiejszy i podobnie jak przed wiekami jest pod wezwaniem św. Małgorzaty. Po wybudowaniu nowego kościoła - stary kościół ( pochodzący z 1672 roku ) został przeznaczony do rozbiórki i w 1907 roku został sprzedany, przez co bezpowrotnie przestał istnieć zabytek rodzimej sztuki ciesielskiej i architektonicznej.

JÓZEF BENEDYKT POLEDNIK (1798 - 1882)

I JEGO FUNDACJA W LYSKACH

Dawny właściciel dóbr rycerskich w Lyskach i Nowej Wsi Józef Benedykt Polednik to postać o szczególnej osobowości, która coraz częściej wzbudza uznanie.

Józef Benedykt Polednik urodził się w dniu 19 marca 1798 roku w Rudach Wielkich w klasztorze cystersów. Ojciec jego Walentyn Polednik był z zawodu: Land und Wasserbaumeister - co w dosłownym tłumaczeniu oznacza: naziemny i wodny mistrz budowlany. W tym tez zawodzie pracował w rudzkim klasztorze cystersów oraz w okresie późniejszym, po kasacie klasztoru. Matka zaś Joanna wywodziła się ze starego rodu szlacheckiego Hajoków - właścicieli dóbr rycerskich Paproć pod Rudami.

Józef Benedykt Polednik zarówno do szkoły podstawowej jak i do gimnazjum uczęszczał w Rudach. Po ich ukończeniu poświęcił się studiom prawniczym.

W dniu 18 maja 1819 roku Józef Benedykt Polednik poślubił wówczas 19 letnią Ewę Ernestynę z domu Ganczerską, która była córką książęcego leśniczego z Rud Józefa Ganczerskiego i Marii z domu Vorreiter.

Od 1823 roku Polednik pełnił funkcję sekretarza sądu patrymonialnego w książęcych domenach w Rudach. Był także członkiem ziemiaństwa powiatu rybnickiego oraz deputowanym tego powiatu. Jako prawnik przepracował łącznie 28 lat a dzięki swojej dużej pracowitości, sumienności i staranności dorobił się dużej fortuny, tak że w dniu 16 lipca 1832 roku mógł nabyć dobra rycerskie Lyski i Nową Wieś. Z małżeństwa Józefa Benedykta Polednika z Ewą Ernestyną Ganczarską urodził się w Rudach w dniu 11 marca 1829 roku jedyny w ich małżeństwie syn. Polednik w swoim testamencie podaje nawet precyzyjnie godzinę urodzenia jako 15.00. Cztery dni później został ochrzczony w kościele parafialnym w Rudach, gdzie przy chrzcie nadano mu aż cztery imiona: Edward, Józef, Grzegorz, Ernest. Jednak pierwsze jego imię to Edward. Ich jedyny syn był także ich największą miłością, o czym Polednik wyraźnie pisze w swoim testamencie.

W 1845 roku syn Edward przyjechał z Włoch, gdzie studiował, do domu do Lysek na przerwę świąt Bożego Narodzenia. Wtedy też poprosił swojego ojca i matkę aby wyrazili zgodę na udział w urządzanym na ich polach w Lyskach polowaniu. Rodzice zgodzili się. Jednak na polowaniu Edward przeziębił się i w dniu 2 stycznia 1846 roku mocno zachorował, a już za kilka dni, bo w dniu 8 stycznia o godzinie 13.30 zmarł na zapalenie opon mózgowych. Był to ogromny cios i smutek dla rodziców. Tym większy, że ich jedyny syn stanowił dla nich wszystko, a ponadto widzieli w nim całkowitego spadkobiercę ich majątku. W tej sytuacji po śmierci ukochanego syna w 1846 roku Józef Benedykt Polednik przystąpił do założenia fundacji, która miała na celu szeroko rozumianą pomoc dla wszystkich ludzi biednych potrzebujących tej pomocy, a w szczególności dla osób z rodziny i wielkiego pokrewieństwa Poledników i Ganczarskich. Chciał Polednik w ten sposób uczcić pamięć swojego syna, a tym samym okazać pomoc ludziom potrzebującym. Dlatego też zakładając w tym celu fundację nazwaną jego imieniem, sporządził swoisty testament, w którym bardzo szczegółowo opisał jak ta pomoc ma wyglądać.

Pierwotnym zamiarem Polednika było urządzenie domu dla starców i ubogich oraz pomoc dla chorych, w tym również chorych psychicznie. Później zamiar ten częściowo zmienił i urządzono m. in. zakład wychowawczy dla dziewcząt - coś na wzór dzisiejszej szkoły gospodarstwa domowego. Natomiast osoby uczące się, a w szczególności chłopcy i młodzieńcy z jego pokrewieństwa i z pokrewieństwa jego żony otrzymywali pomoc pieniężną w postaci stypendium.

Dzisiaj możemy powiedzieć, że pierwotny zamiar Polednika, w obecnych czasach jest realizowany, gdyż funkcjonuje w Lyskach dobrze zarządzany Dom Pomocy Społecznej dla osób, które tej pomocy tak bardzo potrzebują, a sami nie są w stanie jej sobie udzielić.

Jako powstanie Fundacji im. Józefa Polednika można przyjąć datę 19.03.1852 roku , gdyż wtedy został sporządzony i zatwierdzony statut fundacji.

Już w 1854 roku w domu tym przebywało na wychowaniu 28 dzieci z ubogich rodzin. Opiekę nad nimi sprawowały siostry zakonne. W trakcie minionych lat różne były losy tego miejsca. Najtrudniejszym okresem były lata II wojny światowej a szczególnie jej końcówka. W styczniu 1945 roku cofające się wojska niemieckie stawiały bardzo silny opór wojskom radzieckim. W Lyskach powstał front, który zatrzymał się na dwa miesiące przynosząc straszliwe walki powodujące duże spustoszenie. W trakcie tych działań również fundacja poniosła ogromne szkody:

cztery domy mieszkalne i dziewięć budynków gospodarczych pochłonął pożar, cały żywy inwentarz ( 111 szt. bydła rogatego, 39 koni, ok. 90 szt. świń) zginął lub został zabrany przez wojska.

uszkodzone zostały maszyny rolnicze (młocarnia, lokomobila)

wszystkie zapasy zboża i innych ziemiopłodów zostały zabrane przez wojska a słoma spalona wraz ze stodołami

cały rybostan uległ zniszczeniu.

Po II wojnie światowej miejsce to było stopniowo remontowane i doprowadzone do stanu funkcjonalności tak, że dzisiaj istnieje tam Dom Pomocy Społecznej, który na pewno może być chlubą Lysek i jakby dalszą kontynuacją testamentu Józefa Benedykta Polednika. Dzisiaj ośrodek ten jest placówką podlegająca Starostwu Powiatowemu w Rybniku. Obecnie w Domu Pomocy Społecznej w Lyskach przebywa 138 kobiet ze schorzeniami układu nerwowego. Wymagają one stałej, pełnej opieki oraz rehabilitacji i leczenia.

Do rodziny Poledników należał również błogosławiony ks. Emil Szramek, który urodził się 29 września 1887 roku w Tworkowie koło Raciborza, jako drugie dziecko Augustyna i Józefy z domu Kandzior. Dziadkowie księdza Szramka ze strony matki to Agnieszka i Paweł Kandzior natomiast pradziadkowie to Marianna i Grzegorz Marek. Prababcia Marianna z domu Polednik urodziła się w Rudach w 1795 roku, jako córka Walentyna Polednika i Joanny z domu Hajok. Zatem prababcia błogosławionego ks. E. Szramka - Marianna z domu Polednik, a po mężu nosząca nazwisko Marianna Marek była siostrą Józefa Benedykta Polednika - założyciela fundacji w Lyskach.

OSOBLIWOŚCI, ZABYTKI I MIEJSCA GODNE ZWIEDZENIA W GMINIE

LYSKI

U zbiegu ulic Sikorskiego i Bogumińskiej znajduje się Krzyż Pokutny pochodzący z okresu między XIV a XVI wiekiem.

Przy ulicy Sikorskiego przy wyjeździe z Lysek w kierunku Raciborza jest mogiła upamiętniająca 27 więźniów oświęcimskich zamordowanych przez hitlerowców w czasie ewakuacji obozu w dniu 17.01.1945 rok.

Na starym cmentarzu przy ulicy Sikorskiego stoi kaplica cmentarna pochodząca z końca XIX wieku ufundowana przez rodzinę Poledników, w której podziemiach spoczywają doczesne szczątki Józefa Benedykta Polednika, jego żony Ewy Ernestyny i ich syna Edwarda.

SUMINA

Wieś malowniczo położona. Jej nazwa pochodzi od nazwy rzeki obfitującej w sumy. W lesie w odległości 1 kilometra od wioski jest dworzec kolejowy ( na linii Rybnik Racibórz ). Przed wojną była to stacja graniczna. W otaczających lasach jest dużo pięknych zakątków z resztkami dawnego pralasu. Przez miejscowość przepływa rzeka Sumina ( niektórzy mówią rzeka Suminka) o drugiej klasie czystości, w której żyją bobry sprowadzone tu w 1993 roku.

Okolica nadaje się na niedzielne wycieczki.

ZWONOWICE

Mają ładne pod względem widokowym położenie. Są otoczone z trzech stron lasami. Na “ Wiecznej Górze ” stoi leśniczówka z piękną basztą. W pobliży miał być niegdyś dzwon zwołujący lud do obrony stąd podobno pochodzi nazwa miejscowości.

Okoliczne lasy obfitują w zakątki, przypominające dawną puszczę.

BOGUNICE

Wieś otoczona zewsząd lasami i piękną doliną rzeki Suminą oraz stawami, co stanowi jej zalety turystyczne i wypoczynkowe. Nazwa wsi pochodzi od imienia Bogun (dawna forma Bogdana).

ADAMOWICE

Wieś położona w małej dolince na zboczu łagodnie opadającej na zachód ku Odrze krawędzi wyżyny. Nazwa Adamowice jest nazwą patronimiczną od imienia Adam. Mógł to być rycerz, osoba znaczniejszego rodu lub pierwszy założyciel wsi , nie zapisany w historii. W latach 1984 1989 wybudowane zostały: piękny kościół, plebania i dom katechetyczny.

NOWA WIEŚ

Nieduża wioska licząca około 380 mieszkańców znajduje się przy drodze z Lysek do Żytnej na wyżynie przy odgałęzieniu do Dzimierza i Pstrążnej. Nazwa wsi jest pochodzenia kulturowego. Miejscowość ta mogła powstać później niż okoliczne i nazwano ją Nową Wsią.

DZIMIERZ

Miejscowość wspominana już w 1307 roku. Piękna nazwa tej miejscowości pochodzi od staropolskiego imienia DZIMIR ( dziej mir, tj. czyń pokój). Okolica jest pagórkowata, malownicza, urozmaicona zagajnikami i lasem żytyńskim od zachodu. W dolinie rzeki Suminy są dawne groble i stawy sięgające czasów średniowiecznych. Ładna jest także wysadzona drzewami droga prowadząca z Nowej Wsi przez Dzimierz do Pstrążnej.

PSTRĄŻNA

Miejscowość ciekawa ze względu na piękne usytuowanie i swą dawność o czym świadczy np. ogromny dąb przy kościele, którego wiek najprawdopodobniej wiąże się z pochodem Sobieskiego na Wiedeń. Drzewo to o średnicy blisko 2 metrów ma prosty pień i wyrasta na 30 metrów w górę. W przedsionku kościoła pw. Św. Mikołaja pochodzącego z 1905 roku znajduje się tablica z nazwiskami parafian zamęczonych w obozach.

Nazwa wsi ( w 1335 roku Psdrazno ) wywodzi się prawdopodobnie od hodowli pstrągów, co potwierdzają liczne stawy w dolinie rzeki Sumina sięgające czasów średniowiecznych.

ŻYTNA

Wieś położona jest w zachodniej części gminy Lyski i otoczona niemal wokoło licznymi lasami: żytyńskim od wschodu i południa, raszczyckim od północy, zagajnikami od zachodu.

Nazwa tej miejscowości świadczy o jej rolniczym charakterze w przeszłości.

RASZCZYCE

Jedna z najstarszych miejscowości śląskich, założona przed 1274 rokiem. Są najbardziej na zachód wysuniętą miejscowością gminy Lyski oraz powiatu rybnickiego. Archaiczna nazwa tej nadodrzańskiej miejscowości związana jest z nazwiskiem Raszczyc, a pośrednio z wyrazem staropolskim “ rać “ czyli walka, podobnie jak nazwa Raciborza. W Raszczycach możemy podziwiać piękny i posiadający ciekawą architekturę pochodzący z 1911 roku kościół p. w. św. św. Szymona i Judy Tadeusza.

Cały teren należący do gminy Lyski to obszar o niezwykłej urodzie. Jednym z wielu atutów tej gminy jest jej położenie wśród lasów, które stanowią około 40% powierzchni wszystkich gruntów. Na terenie gminy istnieje wiele pięknych i urokliwych zakątków. Gmina Lyski to także znakomite miejsce wypoczynku dla tych, którzy lubią ciszę, spokój i względnie czyste powietrze oraz piękne krajobrazy i bogatą historię tego terenu.

Tadeusz Gajewski